Özel dikim bir gelinlik, abiye veya takım elbise siparişinde uyuşmazlık çoğu zaman yalnızca “ürün beğenilmedi” noktasında doğmaz. Modelin kapsamı, kumaş, ölçü, prova sayısı, teslim tarihi ve sonradan istenen değişiklikler konusunda tarafların farklı şeyler anlaması belirleyici olabilir. İyi hazırlanmış sipariş sözleşmesi, hem modaevinin üstlendiği işi hem müşterinin beklentisini denetlenebilir hâle getirir.
Özel dikim hangi sözleşme kapsamında değerlendirilir?
Belirli bir sonucun meydana getirilmesinin üstlenildiği özel dikim işlerinde Türk Borçlar Kanunu’nun eser sözleşmesi hükümleri gündeme gelebilir. Hazır ürün satışı, tadilat ve yeni üretim aynı hukuki nitelikte olmayabilir. Sözleşmenin adına değil, gerçekte hangi işin üstlenildiğine bakılır.
Müşteri ticari veya mesleki olmayan amaçla hareket ediyor, karşı taraf da mesleki faaliyet kapsamında hizmet veriyorsa tüketici hukukunun koruyucu hükümleri ayrıca değerlendirilir. Bir işletmenin koleksiyon için seri üretim siparişi vermesiyle kişinin kendi düğünü için kıyafet yaptırması aynı hukuki ilişki değildir. İşletmeler arası siparişlerde atölye ve tedarikçi üretim sözleşmesi farklı ihtiyaçlara cevap verir.
Model ve malzeme nasıl tanımlanmalıdır?
“Fotoğraftaki gibi yapılacaktır” ifadesi tek başına yeterli açıklığı sağlamayabilir. Referans görselin hangi sürümü olduğu, aynen üretimin mi yoksa belirli unsurlardan esinlenmenin mi kararlaştırıldığı belirtilmelidir. Kumaşın türü, rengi, astar, aksesuar, işleme ve dahil olan parçalar ayrı ayrı tanımlanabilir.
Sözleşme ekinde çizim, kumaş örneği veya onaylı görsel bulunması yararlıdır. Ekteki belgelerin tarih ve sürüm bilgisi olmalıdır. Belirli bir malzemenin bulunamaması hâlinde alternatif malzemenin kimin onayıyla kullanılacağı da düşünülmelidir. Benzer renkte bir kumaş seçilmesi, her durumda aynı edimin yerine getirildiğini göstermez.
Ölçü, prova ve değişiklikler neden ayrı kayıt altına alınır?
Ölçüyü kimin, ne zaman ve hangi yöntemle aldığı; kaç provanın fiyata dahil olduğu ve müşterinin prova randevularına ilişkin yükümlülükleri açıklanmalıdır. Üretim hatasının giderilmesi ile müşterinin daha sonra farklı model istemesi aynı ücretlendirme konusu değildir.
- İlk siparişin kapsamı ve onaylanan ölçüler korunmalıdır.
- Her değişikliğin kim tarafından istendiği belirtilmelidir.
- Değişikliğin fiyat ve teslim tarihine etkisi önceden netleştirilmelidir.
- Yeni çizim veya örnek, önceki sürümle karışmayacak biçimde onaylanmalıdır.
- Prova sırasında görülen uyumsuzluklar somut biçimde kaydedilmelidir.
Varsayımsal olarak müşteri ikinci provada uzun kollu modeli askılı modele çevirmek isteyebilir. Bu yeni tercih ile baştan kararlaştırılan kol ölçüsünün hatalı dikilmesi aynı değildir. İlkinde iş kapsamı değişikliği, ikincisinde sözleşmeye uygun ifa tartışması öne çıkar.
Teslim tarihi etkinlik tarihiyle nasıl ilişkilendirilmelidir?
“Düğüne yetişir” gibi belirsiz bir ifade yerine son teslim tarihi, son prova ve düzeltme için ayrılan zaman yazılmalıdır. Etkinliğin tarihi ve ürünün bu amaçla kullanılacağı karşı tarafa açıkça bildirilmelidir. Böylece gecikmenin müşteri bakımından neden önemli olduğu anlaşılır.
TBK m.473, koşulları varsa işin zamanında bitirilemeyeceğinin açıkça anlaşılması hâlinde teslim gününü beklemeksizin başvurulabilecek imkânları düzenler. Bununla birlikte her gecikme aynı sonucu doğurmaz. Gecikmenin kimin davranışından kaynaklandığı, müşterinin provaya katılmaması veya ek değişiklik istemesi gibi olgular birlikte değerlendirilmelidir.
Kapora, taksit ve iptal koşulları nasıl yazılmalıdır?
Toplam bedel, dahil olan işler, ödeme tarihleri ve varsa ek masraflar açık olmalıdır. “Kapora” sözcüğü kullanılması, ödemenin her durumda ve her nedenle kesin olarak iade edilmeyeceği anlamına gelmez. Ödemenin hukuki niteliği, sözleşme ve sona erme sebebi incelenmelidir.
Müşterinin yalnızca tercihini değiştirmesi ile modaevinin işi gereği gibi yerine getirmemesi birbirinden ayrılmalıdır. Eser tamamlanmadan iş sahibinin feshi bakımından TBK m.484’te yapılan iş ve zararların karşılanmasına ilişkin düzenleme bulunur. Tüketici işlemlerinde ise haksız şart denetimi ve emredici hükümler ayrıca gözetilir. Tek taraflı, sınırsız bir “hiçbir koşulda iade yok” hükmünün bütün uyuşmazlıkları çözdüğü varsayılmamalıdır.
Özel dikim üründe ayıp ve cayma farklı mıdır?
Evet. Mesafeli satışta kişiye özel üretimin cayma hakkına etkisi, kusurlu üretimden ayrı değerlendirilir. Cayma istisnası bulunsa bile ayıplı ürün hakları ortadan kalkmaz. Onaylanan modele, ölçüye veya malzemeye aykırılık varsa bunun niteliği ve uygulanacak hukuk belirlenmelidir.
Teslim sırasında ürün makul ölçüde incelenmeli, görülen sorunlar ve talep yazılı kayda bağlanmalıdır. Ticari veya tüketici ilişkisinin niteliğine göre inceleme, bildirim ve süre kuralları farklılaşabilir. Fotoğraf, prova notu, sipariş formu ve yazışmalar aynı dosyada saklanmalıdır. Gizli bir ayıp ile teslimde açıkça görülen sorun da aynı değerlendirmeye tabi olmayabilir.
Tasarım ve fotoğraf kullanımına ilişkin izinler gerekir mi?
Ürünün hazırlanması, müşterinin fotoğraflarının reklamda kullanılmasına kendiliğinden izin vermez. Fotoğrafın telif durumu, kişinin görüntüsünün kullanımı ve gerekli veri işleme koşulları ayrı incelenmelidir. Müşterinin getirdiği bir görselin aynen çoğaltılması da üçüncü kişilere ait tasarım ve telif hakları bakımından sorun doğurabilir.
Sözleşme imzalanmadan önce son kontrol
Tarafların kimliği, eklerin tamamı, son fiyat, teslim planı, değişiklik yöntemi ve başvuru adresleri aynı metinde tutarlı olmalıdır. Sözlü açıklamalarla yazılı metin çelişiyorsa imzadan önce açıklık sağlanmalıdır. Uyuşmazlıkta yalnızca sonucun fotoğrafı değil, hangi sonucun kararlaştırıldığını gösteren başlangıç kayıtları da belirleyicidir.
Kaynaklar
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu — eser sözleşmesi, m.470–484
- Ticaret Bakanlığı — ayıplı mal ve hizmetler
- Ticaret Bakanlığı — mesafeli sözleşmeler ve kişiye özel ürünler
Güncelleme: 2 Kasım 2026. Genel bilgilendirme metnidir; sözleşmenin niteliği ve tarafların hakları somut sipariş üzerinden incelenmelidir.