Serbest çalışan tasarımcı veya yazılımcıyla yapılan işlerde uyuşmazlık çoğu zaman ücretin kendisinden değil, ücret karşılığında ne teslim edileceğinin belirsizliğinden çıkar. “Web sitesi yapılacak” veya “kurumsal kimlik hazırlanacak” ifadesi; dosya türünü, testleri, revizyon sayısını, kullanım haklarını ve bakım hizmetini açıklamaz. İyi bir sözleşme, hem müşterinin beklentisini hem üreticinin iş sınırını görünür hâle getirir. İşin adı yerine somut çıktılar esas alınmalıdır.
Önce ilişkinin hukuki niteliği
Belirli bir sonuç üretme borcu içeren projelerde eser sözleşmesi hükümleri gündeme gelebilir. Sürekli danışmanlık veya farklı hizmetleri içeren çalışmalarda başka sözleşme hükümleri de uygulanabilir. Ayrıca kişinin “freelancer” olarak adlandırılması, fiilen bağımlı çalışma varsa iş ilişkisi ihtimalini ortadan kaldırmaz. Çalışma düzeni, talimat ilişkisi ve organizasyona bağlılık birlikte değerlendirilir.
Bu ayrım; teslim, ücret, ayıp, fesih ve sosyal güvenlik sonuçlarını etkiler. Aynı metnin bütün tasarım, yazılım ve danışmanlık işleri için değiştirilmeden kullanılması bu nedenle uygun değildir. Bağımlı çalışmanın söz konusu olduğu durumda iş hukuku kapsamındaki haklar ayrı değerlendirilmelidir.
İş kapsamı ve teslimler nasıl yazılmalı?
Proje sayfaları, ekranlar, işlevler, desteklenecek cihazlar, diller ve entegrasyonlar belirlenmelidir. Tasarımda logo varyasyonları, renkler, baskı dosyaları ve düzenlenebilir kaynak dosyalar; yazılımda kaynak kod, kurulum, dokümantasyon ve yönetici erişimleri ayrı ayrı sayılabilir. Bunların hepsi her projede otomatik olarak teslim borcuna dahil değildir.
Müşterinin sağlayacağı metin, görsel, veri ve onayların tarihi de gösterilmelidir. Eksik bilgi nedeniyle gecikmeyle yüklenicinin kendi gecikmesi aynı biçimde ele alınmamalıdır. Üçüncü taraf üyelik, alan adı, sunucu ve lisans ücretlerinin kime ait olduğu açıklaştırılmalıdır. Proje sonunda hesabın kimin kontrolünde kalacağı başlangıçta belirlenmelidir.
Takvim, ödeme ve kabul süreci
İş, mümkünse ölçülebilir aşamalara bölünmelidir: ihtiyaçların kesinleşmesi, ilk tasarım, geliştirme, test ve teslim. Her aşamanın çıktısı ve ödeme koşulu yazılır. Kabul ölçütü “müşteri beğenirse” gibi tamamen belirsiz bırakılmamalı; kararlaştırılan işlevlerin çalışması ve teknik koşulların karşılanmasıyla ilişkilendirilmelidir.
Revizyon, mevcut kapsam içindeki düzeltmeyle yeni özellik talebinden ayrılmalıdır. Örneğin kabul edilmiş ödeme altyapısına sonradan yeni bir abonelik sistemi eklenmesi, basit renk değişikliğiyle aynı değildir. Kapsam değişikliği için ek ücret ve takvim etkisinin yazılı onaylanması, tarafların aynı beklentiyle ilerlemesini sağlar.
Ücret ödemek telif haklarını geçirir mi?
Eser niteliğindeki tasarım veya yazılım için mali hakların devri ya da kullanım izni ayrıca düzenlenmelidir. Dosyanın teslim edilmesi ve faturanın ödenmesi, tek başına bütün hakların sınırsız devredildiği anlamına gelmez. Çoğaltma, işleme, yayma, temsil ve umuma iletim gibi haklar, ihtiyaç ve eserin niteliği ölçüsünde ayrı belirtilmelidir. Tasarımcıyla çalışırken telif haklarının düzenlenmesi bu ayrımın ayrıntılarını açıklar.
Henüz oluşmamış eser üzerindeki hakları şimdiden devretme ile gelecekte meydana gelecek eser için devir taahhüdü aynı değildir. Başlangıç sözleşmesi, üretim taahhüdünü ve teslimde yapılacak hak düzenlemesini uyumlu kurmalıdır. Manevi haklar da malvarlığı hakkı gibi tümüyle devredilmiş varsayılmamalıdır; adın belirtilmesi ve değişiklik izinleri kendi sınırları içinde ele alınır.
Üçüncü taraf bileşenler ve gizlilik
Stok fotoğraf, yazı tipi, hazır tema, eklenti ve açık kaynak kodların lisansları projenin kullanımını sınırlayabilir. Üretici, kendisinin sahip olmadığı hakkı müşteriye sınırsız devredemez. Kullanılan bileşenlerin listesi, lisans kapsamı, yenileme bedeli ve hesabın sahibi teslim dosyasında gösterilmelidir. Ürün fotoğraflarının kullanım izinleri bu konuda sık karşılaşılan bir örnektir.
Müşteri verilerine erişilecekse erişimin amacı ve kapsamı sınırlandırılmalı; gizlilik, güvenlik ve kişisel veriler bakımından gerekli yükümlülükler ayrıca belirlenmelidir. Test için gerçek müşteri verisi kullanılması her durumda gerekli değildir. Sözleşme bitince erişimlerin kaldırılması ve verilerin uygun biçimde iadesi veya silinmesi planlanmalıdır.
Ayıp, gecikme ve fesih
Teslim sonrası hata giderme ile yeni bakım hizmeti birbirinden ayrılmalıdır. Bildirim kanalı, destek kapsamı ve makul müdahale düzeni yazılabilir. Eser sözleşmesinde inceleme, ayıp bildirimi ve seçimlik haklara ilişkin kurallar önemlidir. Süresiz ve sınırsız “ücretsiz destek” beklentisi de bütün hataların kapsam dışı sayılması da uyuşmazlık yaratır.
Proje yarım kalırsa tamamlanan işin hesabı, kullanılabilir dosyalar, erişimlerin devri ve ödemelerin akıbeti değerlendirilir. Müşterinin projeden vazgeçmesiyle yüklenicinin temerrüdü aynı sonuçları doğurmaz. TBK m. 484 kapsamındaki sona erdirme koşulları nedeniyle “istediğim an ücretsiz iptal ederim” varsayımı doğru olmayabilir.
Örnek ve kaynaklar
Varsayımsal olarak logo bedelini ödeyen müşteriye yalnız düşük çözünürlüklü görsel verildiğini düşünelim. Baskı dosyası, kaynak dosya ve kullanım yetkileri açıkça kararlaştırılmışsa uyuşmazlık daha somut değerlendirilebilir. “Logo teslimi” ifadesi tek başına bütün teknik ve hukuki beklentileri çözmez.
Türk Borçlar Kanunu, m. 470 ve devamı; Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu, özellikle m. 48, 50 ve 52. Güncelleme: 2 Kasım 2026. Genel bilgilendirmedir; proje kapsamına göre sözleşme hazırlanmalıdır.